ไฟตก ไฟกระชาก ต่างกันอย่างไร? เครื่องใช้ไฟฟ้าในบ้านเสี่ยงแค่ไหน

เคยไหม? อยู่ดี ๆ ไฟในบ้านหรี่ลง พัดลมหมุนช้าลง เครื่องใช้ไฟฟ้าทำงานผิดปกติ หรือบางครั้งไฟดับเพียงชั่วครู่แล้วกลับมาติดใหม่ เหตุการณ์เหล่านี้อาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของระบบไฟฟ้า เช่น ไฟตก ไฟกระชาก หรือไฟดับ

แม้จะเกิดขึ้นเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ แต่ความผิดปกติของแรงดันไฟฟ้าอาจส่งผลต่อเครื่องใช้ไฟฟ้าบางประเภท โดยเฉพาะอุปกรณ์ที่มีวงจรอิเล็กทรอนิกส์ คอมเพรสเซอร์ หรือระบบควบคุมดิจิทัล

บทความนี้ SMARTHOME จะพาไปทำความเข้าใจว่า ไฟตกกับไฟกระชากต่างกันอย่างไร มีสัญญาณอะไรที่ควรสังเกต เครื่องใช้ไฟฟ้าประเภทไหนควรระวัง และเราจะลดความเสี่ยงให้เครื่องใช้ไฟฟ้าภายในบ้านได้อย่างไร

ไฟตก คืออะไร?
ไฟตก (Voltage Sag / Voltage Dip) คือภาวะที่แรงดันไฟฟ้าลดลงต่ำกว่าระดับปกติในช่วงเวลาหนึ่ง ซึ่งอาจเกิดขึ้นเพียงชั่วขณะหรือยาวนานกว่านั้น ขึ้นอยู่กับสาเหตุของระบบไฟฟ้า

อาการที่สังเกตได้ เช่น

• หลอดไฟหรี่ลงชั่วคราว
  
• พัดลมหมุนช้าลง
  
• เครื่องใช้ไฟฟ้าบางชนิดหยุดทำงานหรือรีสตาร์ต
  
• หน้าจอหรือระบบดิจิทัลดับแล้วเปิดใหม่
  
• อุปกรณ์ที่ใช้มอเตอร์ทำงานผิดปกติ

ไฟตกอาจเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น มีการใช้ไฟฟ้าปริมาณมากในเวลาเดียวกัน อุปกรณ์กำลังสูงเริ่มทำงาน ปัญหาจากระบบจ่ายไฟ หรือระบบไฟฟ้าภายในอาคาร

แล้วไฟกระชาก คืออะไร?
ไฟกระชาก (Power Surge) คือภาวะที่แรงดันไฟฟ้าเพิ่มสูงขึ้นจากระดับปกติในช่วงเวลาหนึ่ง โดยบางเหตุการณ์อาจเกิดขึ้นรวดเร็วมากจนผู้ใช้งานแทบไม่ทันสังเกต

สาเหตุสามารถเกิดได้จากหลายปัจจัย เช่น

• การเปิด–ปิดอุปกรณ์ไฟฟ้ากำลังสูง
  
• ความผิดปกติของระบบไฟฟ้า
  
• ไฟฟ้ากลับมาหลังเกิดไฟดับในบางสถานการณ์
  
• เหตุการณ์เกี่ยวกับฟ้าผ่าหรือระบบสายส่ง

ไฟกระชากที่มีพลังงานสูงอาจสร้างความเสียหายต่อวงจรอิเล็กทรอนิกส์และอุปกรณ์ไฟฟ้าได้

ไฟตก VS ไฟกระชาก ต่างกันตรงไหน?
เข้าใจง่าย ๆ คือ

ไฟตก

• แรงดันไฟฟ้า ลดลง
• ไฟอาจหรี่
• อุปกรณ์อาจทำงานไม่เต็มประสิทธิภาพหรือหยุดทำงาน
• อาจเกิดจากโหลดไฟสูงหรือปัญหาระบบไฟ

ไฟกระชาก

• แรงดันไฟฟ้า เพิ่มสูงขึ้น
• บางครั้งอาจไม่เห็นอาการชัดเจน
• อาจกระทบวงจรอิเล็กทรอนิกส์
• อาจเกิดจากการสวิตช์โหลด ระบบไฟ หรือเหตุการณ์ภายนอก

สิ่งที่เหมือนกันคือ ทั้งสองกรณีเป็นภาวะผิดปกติของระบบไฟฟ้าที่ไม่ควรมองข้าม

เครื่องใช้ไฟฟ้าประเภทไหนควรระวังเป็นพิเศษ?
ความไวต่อแรงดันไฟฟ้าของเครื่องแต่ละประเภทไม่เท่ากัน แต่มีเครื่องใช้ไฟฟ้าบางกลุ่มที่ควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษ

1. ตู้เย็นและเครื่องใช้ไฟฟ้าที่มีคอมเพรสเซอร์
ตู้เย็นต้องอาศัยคอมเพรสเซอร์ในการทำงาน หากแรงดันไฟผิดปกติหรือไฟเปิด–ดับซ้ำ ๆ อาจรบกวนการทำงานของระบบได้

หลังไฟฟ้ากลับมา ควรปฏิบัติตามคำแนะนำของผู้ผลิตเกี่ยวกับการเริ่มใช้งานเครื่องอีกครั้ง

2. โทรทัศน์และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์
Smart TV, กล่องรับสัญญาณ และอุปกรณ์ที่มีแผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์อาจไวต่อความผิดปกติของไฟฟ้า

3. คอมพิวเตอร์และอุปกรณ์จัดเก็บข้อมูล
นอกจากความเสี่ยงด้านฮาร์ดแวร์แล้ว การที่ไฟดับหรือไฟตกจนคอมพิวเตอร์ปิดกะทันหัน ยังอาจทำให้งานที่ยังไม่ได้บันทึกสูญหายได้

4. เครื่องใช้ไฟฟ้าที่มีระบบดิจิทัล
เครื่องใช้ไฟฟ้าสมัยใหม่หลายชนิดมีแผงวงจรและระบบควบคุม เช่น

• หม้อหุงข้าวดิจิทัล
  
• หม้อทอดไร้น้ำมันดิจิทัล
  
• เครื่องชงกาแฟ
  
• เครื่องฟอกอากาศ
  
• เครื่องลดความชื้น
  
• เครื่องใช้ไฟฟ้าอัจฉริยะ

จึงควรใช้งานกับระบบไฟฟ้าที่เหมาะสมตามข้อกำหนดของผลิตภัณฑ์

ไฟตกบ่อย ๆ เครื่องใช้ไฟฟ้าจะพังไหม?
ไม่สามารถสรุปได้ว่า ไฟตกครั้งเดียวจะทำให้เครื่องเสียทันที เพราะผลกระทบขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ระดับแรงดัน ระยะเวลาที่เกิดเหตุ การออกแบบของเครื่อง และระบบป้องกันภายในผลิตภัณฑ์

อย่างไรก็ตาม หากบ้านเกิดปัญหาไฟตกหรือแรงดันผิดปกติบ่อยครั้ง ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้ เพราะนอกจากกระทบต่อการใช้งานเครื่องใช้ไฟฟ้าแล้ว ยังอาจเป็นสัญญาณว่าระบบไฟฟ้าภายในบ้านหรือแหล่งจ่ายไฟควรได้รับการตรวจสอบ

7 วิธีลดความเสี่ยงจากไฟตกและไฟกระชาก

1.หากไฟผิดปกติ ควรหยุดใช้งานเครื่องใช้ไฟฟ้าที่ไม่จำเป็น

เมื่อสังเกตว่าไฟหรี่ผิดปกติ เปิด–ดับซ้ำ หรือระบบไฟไม่เสถียร ควรหลีกเลี่ยงการเปิดเครื่องใช้ไฟฟ้าหลายเครื่องพร้อมกัน

2. ถอดปลั๊กอุปกรณ์ที่ไม่จำเป็นเมื่อเกิดพายุรุนแรง
โดยเฉพาะอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ที่ไม่ได้จำเป็นต้องใช้งานในขณะนั้น

อย่างไรก็ตาม หากมีฟ้าคะนองอยู่ใกล้พื้นที่ ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสระบบไฟฟ้าหรือสายไฟโดยไม่จำเป็น และให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของผู้ใช้งานก่อน

3. เลือกใช้อุปกรณ์ป้องกันไฟกระชากที่ได้มาตรฐาน
ปลั๊กหรืออุปกรณ์ Surge Protector ที่ออกแบบมาสำหรับป้องกันแรงดันกระชากสามารถช่วยลดความเสี่ยงจากเหตุการณ์บางประเภทได้

แต่ควรเลือกอุปกรณ์ที่มีมาตรฐานและเหมาะสมกับกำลังไฟของเครื่องที่นำมาใช้งาน

4. ไม่เสียบเครื่องใช้ไฟฟ้ากำลังสูงหลายเครื่องกับปลั๊กพ่วงเดียวกัน
เช่น กาต้มน้ำ เตาไฟฟ้า หม้อทอดไร้น้ำมัน หรือเครื่องใช้ไฟฟ้าที่มีกำลังไฟสูง

การใช้งานควรเป็นไปตามพิกัดของเต้ารับ ปลั๊กพ่วง และคำแนะนำของผู้ผลิต

5. ตรวจสอบเต้ารับและสายไฟ
หากพบว่า

- ปลั๊กหลวม
- เต้ารับมีรอยไหม้
- สายไฟชำรุด
- มีกลิ่นไหม้
- เต้ารับร้อนผิดปกติ                                                                                                                                           

ควรหยุดใช้งานทันที และให้ช่างไฟฟ้าที่มีความรู้ตรวจสอบ ไม่ควรแก้ไขระบบไฟฟ้าด้วยตนเองหากไม่มีความเชี่ยวชาญ

6. ใช้ UPS กับอุปกรณ์ที่ต้องทำงานต่อเนื่อง
สำหรับคอมพิวเตอร์ อุปกรณ์เครือข่าย หรืออุปกรณ์ที่ไม่ควรดับทันที UPS (เครื่องสำรองไฟ) สามารถช่วยให้มีเวลาในการบันทึกงานและปิดระบบอย่างเหมาะสม

ควรเลือกกำลังของ UPS ให้เหมาะกับอุปกรณ์ที่เชื่อมต่อ

7. หากบ้านไฟตกบ่อย ควรหาสาเหตุ
หากพบอาการเป็นประจำ เช่น ไฟหรี่ทุกครั้งที่เปิดเครื่องใช้ไฟฟ้าบางเครื่อง หรือเกิดเฉพาะบางพื้นที่ของบ้าน ควรให้ช่างไฟฟ้าตรวจสอบระบบ

แต่หากเกิดกับบ้านหลายหลังในพื้นที่เดียวกัน อาจต้องตรวจสอบสถานะหรือแจ้งผู้ให้บริการไฟฟ้าในพื้นที่

ไฟกลับมาแล้ว เปิดเครื่องใช้ไฟฟ้าทันทีได้ไหม?
หลังไฟดับ ไม่จำเป็นต้องรีบเปิดเครื่องใช้ไฟฟ้าทุกชิ้นพร้อมกันทันที

หากระบบไฟยังดูไม่เสถียร ควรรอจนมั่นใจว่าไฟฟ้ากลับมาเป็นปกติ แล้วจึงทยอยเปิดอุปกรณ์ตามความจำเป็น

สำหรับเครื่องใช้ไฟฟ้าที่มี คอมเพรสเซอร์หรือข้อกำหนดเฉพาะในการเริ่มทำงานหลังไฟดับ เช่น ตู้เย็น ควรปฏิบัติตามคู่มือของผู้ผลิตแต่ละรุ่นเป็นหลัก

สรุป ไฟตกกับไฟกระชากต่างกันอย่างไร?
จำง่าย ๆ ว่า ไฟตก = แรงดันลดลง ส่วนไฟกระชาก = แรงดันเพิ่มสูงขึ้นผิดปกติ

ทั้งสองเหตุการณ์อาจส่งผลต่อการทำงานของเครื่องใช้ไฟฟ้า โดยเฉพาะอุปกรณ์ที่มีวงจรอิเล็กทรอนิกส์ มอเตอร์ หรือคอมเพรสเซอร์

หากพบว่าไฟภายในบ้านมีอาการผิดปกติบ่อยครั้ง ไม่ควรมองข้าม การตรวจสอบระบบไฟฟ้าโดยผู้เชี่ยวชาญและเลือกใช้อุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสม ย่อมดีกว่ารอจนเครื่องใช้ไฟฟ้าเกิดความเสียหาย